Het spook van gemeentelijke herindeling waart al geruime tijd door Nederland. Steeds weer doemen er situaties op die vragen om een oplossing met betrekking tot effectiviteit en efficiency. Niet alleen overigens in de not-for- profitsector, maar ook in de profit-sector.
Schaalvergroting speelt een belangrijke rol in processen die samenhangen met effectiviteit en efficiency. Er zijn nog steeds heel veel mensen, bestuurders en adviseurs, die alle heil verwachten van schaalvergroting. Niet zelden baseert men zich daarbij op aannames en verwachtingen en niet op feiten.
Zo ook met betrekking tot gemeentelijke herindeling. In het begin van de tachtiger jaren heb ik, onder leiding van de toenmalige hoogleraar en latere ombudsman Marten Oosting, op verzoek van Provinciale Staten van Groningen onderzoek gedaan naar de relatie tussen het functioneren van een gemeente en de schaalgrootte ervan. Het onderzoek en de resultaten ervan zouden gebruikt worden om sturing te geven aan het proces van gemeentelijke herindeling in de provincie Groningen. De uitkomst was dat er slechts een flinterdunne relatie bestond, maar dat die hoofdzakelijk terug te voeren was op het banale gegeven, dat een grotere gemeente ambtenaren beter kon belonen en daardoor meer kwaliteit kon binnenhalen. Maar een grotere gemeente functioneerde niet per se beter dan een kleinere. Wat wel zeer bepalend was en in mijn ogen nog steeds is, is de bestuurskracht van een gemeente. Naarmate het bestuur van een gemeente meer ambitie en visie heeft, zal de aantrekkelijkheid van een gemeente voor burgers én bedrijven toenemen.
Op zichzelf is het al een gotspe dat een gemeentebestuur geen mogelijkheden ziet voor haar gemeente om zelfstandig te overleven. Het is een brevet van onvermogen, van incompetentie dat burgers te denken zou moeten geven.
In een dergelijke situatie zie je vrijwel altijd dat een bestuur haar toevlucht zoekt in externe partijen, die geacht worden de schijn van partijdigheid en ondeskundigheid te vermijden. De niet geringe kosten die daarmee gepaard gaan drukken nog eens extra op de maatschappij.
Er is in decennia rond het proces van gemeentelijke herindeling niet veel veranderd. Het is blijkbaar een onlosmakelijk deel geworden van de politieke en maatschappelijke ontwikkelingen in onze maatschappij als geheel.

John Boersma